چگونه کتاب کودک و نوجوان مناسب انتخاب کنیم؟
راهنمای جامع انتخاب کتاب کودک برای والدین و مربیان
کتاب کودک یکی از مهمترین ابزارهای شکلگیری شخصیت، تخیل و مهارتهای زبانی کودک است. انتخاب درست کتاب در سالهای نخست زندگی میتواند علاقه به مطالعه را در کودک نهادینه کند و او را به خوانندهای فعال و آگاه تبدیل سازد. اما کتاب کودک مناسب چه ویژگیهایی دارد و هنگام خرید یا معرفی آن باید به چه نکاتی توجه کرد؟
1. انتخاب کتاب کودک بر اساس گروه سنی
تناسب کتاب با سن کودک، نخستین و مهمترین معیار انتخاب است. هر مرحلهی رشد، نیازهای شناختی و عاطفی متفاوتی دارد.
۰ تا ۳ سال
کتابهای تصویری بسیار ساده، بدون متن یا با واژههای محدود، با رنگهای شاد و فرمهای قابللمس.
گروه الف | ۴ تا ۶ سال (پیشدبستانی)
داستانهای کوتاه و خیالانگیز با تصویرسازی غالب، جملههای ساده و موضوعات آشنا از دنیای کودک.
گروه ب | ۷ تا ۹ سال (اول تا سوم دبستان)
داستانهای ساده و شخصیتمحور با روایت خطی، تقویت تخیل و پیامهای اجتماعی ابتدایی.
گروه ج | ۱۰ تا ۱۲ سال (چهارم تا ششم دبستان)
داستانهای بلندتر با مفاهیم اخلاقی، علمی و فرهنگی و شخصیتپردازی عمیقتر.
گروه د | ۱۳ تا ۱۵ سال (اوایل نوجوانی)
کتابهای واقعگرا یا فانتزی جدی با نگاه اجتماعی، پرسشبرانگیز و هویتمحور.
گروه هـ | ۱۶ تا ۱۸ سال (نوجوانی)
آثار اجتماعی، تاریخی و فلسفی با روایت چندلایه و تمرکز بر معنا، هویت و جهانبینی.
کتاب نامتناسب با سن، نهتنها مفید نیست، بلکه میتواند کودک را از کتابخوانی دور کند.
2. نقش ناشران تخصصی کتاب کودک و نوجوان
ناشران حرفهای کودک با شناخت روانشناسی رشد، زبان کودک و استانداردهای تصویرگری، آثاری تولید میکنند که هم از نظر ادبی و هم از نظر هنری قابلاعتماد هستند. توجه به سابقهی ناشر، کیفیت ترجمه و انتخاب نویسندگان و تصویرگران متخصص، یکی از راههای تشخیص کتاب کودک باکیفیت است.
3. موضوعات مناسب در کتاب کودک و نوجوان
موضوع کتاب باید با دنیای کودک ارتباط برقرار کند و درعینحال، افق دید او را گسترش دهد. موضوعات پرکاربرد و ارزشمند در ادبیات کودک عبارتاند از:
• مهارتهای زندگی و رشد فردی
• احساسات، همدلی و روابط اجتماعی
• خانواده و هویت
• محیطزیست و مسئولیتپذیری
• اسطورهها، افسانهها و روایتهای بومی
پرداخت غیرمستقیم و داستانی به این مفاهیم، اثرگذاری کتاب را چند برابر میکند.
۴. اهمیت جوایز کتاب کودک و نوجوان
جوایز ادبی کودک میتوانند نشانهای از کیفیت اثر باشند. جوایزی مانند هانس کریستین اندرسن، بولونیا، نیوبری، کلدکات و... در سطح بینالمللی و جوایز داخلی کتاب کودک مانند لاکپشت پرنده، ماهی سیاه کوچولو و... معمولاً به آثاری تعلق میگیرند که استانداردهای بالایی در محتوا و تصویرگری دارند. با این حال، جایزه نباید تنها معیار انتخاب باشد.
۵. ژانرهای کتاب کودک و نوجوان
تنوع ژانری، کودک را به تجربهی خواندن علاقهمند میکند. از مهمترین ژانرهای کتاب کودک میتوان به ژانرهای زیر اشاره کرد:
- داستان واقعگرا
- فانتزی و خیالپردازانه
- اسطورهای و فولکلور
- علمی - آموزشی
- شعر کودک
- کتاب تصویری (Picture Book)
- و...
آشنایی با ژانرهای مختلف، قدرت تخیل و درک روایی کودک را تقویت میکند.
۶. ویژگیهای فیزیکی کتاب کودک و نوجوان
کیفیت فیزیکی کتاب کودک اهمیت زیادی دارد. اندازهی مناسب، فونت خوانا، کاغذ باکیفیت، صحافی مقاوم و ایمنی (بهویژه برای خردسالان) از عواملی هستند که تجربهی کودک از کتاب را بهبود میبخشند. کتابی که لمسپذیر و بادوام باشد، کودک را به ارتباط مداوم با کتاب تشویق میکند.
7. نقش تصویرسازی در کتاب کودک و نوجوان
تصویرسازی در کتاب کودک، بخشی از روایت است. تصاویر باید مکمل متن باشند، امکان تفسیر ایجاد کنند و تخیل کودک را فعال سازند. تصویرگری حرفهای همچنین میتواند تنوع فرهنگی و اجتماعی را بازتاب دهد و نگاه کودک به جهان را گسترش دهد.
جمعبندی
انتخاب کتاب کودک، سرمایهگذاری فرهنگی بر آیندهی کودک است. کتابی که متناسب با سن، نیاز و علاقهی کودک انتخاب شود، میتواند مسیر یادگیری، تخیل و رشد عاطفی او را هموار کند. کتاب خوب، کودکی را به دوستی مادامالعمر با مطالعه دعوت میکند.
منابع:
- Hunt, P. (Ed.). International Companion Encyclopedia of Children’s Literature. Routledge.
- Nodelman, P. The Hidden Adult: Defining Children’s Literature. Johns Hopkins University Press.
- Lukens, R. J. A Critical Handbook of Children’s Literature. Pearson.
- IBBY (International Board on Books for Young People)
- American Library Association – Children’s Services
- شورای کتاب کودک ایران
نظری ثبت نشده است. برای شروع یک بحث جدید وارد شوید بحث جدیدی را شروع کنید